Chú ý
Đây là bản trình bày ca lâm sàng để thảo luận chứ không phải kết luận cuối cùng. Phần hình ảnh được đọc từ ảnh chụp lại màn hình bằng điện thoại, có chói và vân moiré, nên mọi mô tả dưới đây đều cần đối chiếu lại với file gốc.
1. Tóm tắt
Bé gái 10 tuổi, phát hiện méo hình mắt phải khoảng 7 tháng. Thị lực chỉnh kính giảm cả hai mắt (MP 3/10, MT 5/10), nhãn áp bình thường, bán phần trước bình thường. Đáy mắt MP có tổn thương xuất huyết và xơ hóa dưới võng mạc ở hoàng điểm. MT nhìn thoáng qua tưởng bình thường nhưng OCT-A cho thấy một khối tròn dưới võng mạc ngay tâm hố. Cả hai mắt có phản xạ vàng trắng quanh cung mạch (nhiều khả năng phản xạ ILM) và mạch có vẻ hội tụ về trung tâm.
Chẩn đoán của người gửi: CNV trên nền bệnh Best.
2. Bệnh sử và khám
| Mục | Dữ kiện |
|---|---|
| Tuổi, giới | 10 tuổi, nữ |
| Triệu chứng | Méo hình mắt phải, khoảng 7 tháng |
| Thị lực chỉnh kính | MP plano / -1.0D (180) cho 3/10. MT plano / 1.5D (165) cho 5/10 |
| Nhãn áp | MP 14, MT 16 mmHg |
| Bán phần trước | Không bất thường |
| Tiền sử gia đình | Chưa ghi nhận bệnh lý |
| Hình ảnh đã có | Ảnh đáy mắt màu, OCT hoàng điểm (MP), OCT-A (hai mắt) |
Ghi chú về dữ kiện:
- Cách ghi “plano / độ loạn (trục) cho thị lực” cho thấy đây là thị lực đã chỉnh kính.
- Dấu của loạn thị MT (+1.5D hay -1.5D) không rõ. Dù giá trị nào, khúc xạ không giải thích được thị lực của cả hai mắt, và mắt kém hơn (MP) lại có khúc xạ nhẹ hơn.
- Tiền sử gia đình âm tính có giá trị thấp ở ca này, vì chưa biết cha mẹ và anh chị em đã được khám võng mạc chưa.
3. Hình ảnh
Mắt phải

Khối tổn thương ở hoàng điểm gồm máu sẫm đỏ, sang thương vàng trắng không đồng nhất (gợi ý mạn tính, xơ hóa) và một đường cung trắng bao quanh (phản xạ ở đáy sang thương). Không thấy vùng teo rõ quanh tổn thương. Vệt chói che một phần vùng hố.

OCT: vòm gồ lên ở vùng hố, tăng phản xạ dưới võng mạc, bóng cản phía sau (gợi ý xơ hóa hoặc xuất huyết). Không thấy dịch dưới võng mạc hay trong võng mạc rõ. Độ dày trung tâm 287 µm. Chưa chắc lát cắt đi đúng qua tâm hố.

OCT-A: Ảnh nhiễu rất nhiều. Lát cắt ORCC không cho thấy rõ mạng tân mạch, nhưng có thể nghi ngờ ở vùng tổn thương. Không thể kết luận bằng một lát en face.
Mắt trái

Hoàng điểm không có tổn thương rõ trên ảnh màu. Nhiều vệt trắng vàng dọc cung mạch và quanh gai, phù hợp phản xạ ILM.

OCT-A / cấu trúc en face: một khối tròn dưới võng mạc ngay tâm hố, nằm đúng trung tâm (khác với MP, tổn thương lệch). Lát cắt mạch ngoài võng mạc không cho thấy tân mạch. B-scan có hơi nhô ở tâm.
Đặc điểm chung hai mắt
- Phản xạ ILM lan tỏa (không chắc 100%).
- Các nhánh mạch máu có vẻ hội tụ kéo về trung tâm trên ảnh OCT-A, rõ nhất ở MT, nơi không có sẹo có thể gây kéo. Cần xác nhận bằng ảnh đáy mắt góc rộng hoặc red-free, vì mạch hoàng điểm bình thường cũng cong về hố.
- Không có dịch dưới võng mạc, không có dịch trong võng mạc rõ ở cả hai mắt.
- Dấu âm tính trên ảnh có: không thấy thoái hóa cận thị hay lacquer cracks, sẹo sắc tố kiểu Toxo, ổ viêm hay viêm quanh mạch, vết nứt quanh gai kiểu angioid streaks, xuất tiết kiểu Coats. Khả năng loại trừ bị giới hạn vì KHÔNG có ảnh chu biên.
4. Dữ kiện còn thiếu
| Thiếu | Lý do cần |
|---|---|
| Ảnh đáy mắt góc rộng, red-free | Chu biên, bản chất các vệt vàng (ILM), xác nhận kéo mạch |
| Chụp mạch huỳnh quang (FA), cân nhắc ICGA | Phân biệt tân mạch, rò rỉ, vùng không tưới máu; thấy chu biên |
| FAF | Bệnh di truyền hoàng điểm (Best, Stargardt), mất sắc tố hoàng điểm |
| OCT độ phân giải cao, thang xám, qua tâm hố hai mắt | Phân lớp, ellipsoid zone, hốc nang, vật liệu dưới võng mạc ở MT |
| OCT-A động, B-scan có lớp phủ dòng chảy | Xác nhận hay loại tân mạch |
| Thị lực nền trước đó, lý do chờ 7 tháng mới khám | Biết bệnh có lặp lại hay đã tái đi tái lại |
| Tiền sử sinh non, cân nặng khi sinh, oxy | Di chứng ROP |
| Tiền sử chấn thương mắt | Rách hắc mạc kèm CNV |
| Khám võng mạc cha mẹ, anh chị em | Bệnh di truyền thường không triệu chứng ở người thân |
| Da, răng, tóc (nếu nghi IP) | Incontinentia pigmenti ở bé gái |
| EOG, ERG; xét nghiệm gen | Best (BEST1), FEVR (FZD4, LRP5, TSPAN12, NDP, KIF11), IP (IKBKG) |
5. Biện luận
Cách tiếp cận được chọn là lập luận từ dữ kiện thô rồi mới đối chiếu để tránh bias do chẩn đoán sẵn có.
- Méo hình một mắt nghĩ đến bệnh hoàng điểm. Nhưng thị lực MT cũng giảm (5/10) mà người gửi hội chẩn chưa giải thích, nên bệnh nhiều khả năng ở cả hai mắt, không đối xứng, chứ không phải bệnh một mắt thuần túy.
- Khúc xạ không giải thích được thị lực ở cả hai mắt.
- Tổn thương MP là xuất huyết và xơ hóa dưới võng mạc. Màu đỏ và không có teo xung quanh ủng hộ máu hơn sắc tố. Bóng cản cho thấy xơ hóa, gợi ý đã xuất huyết tái đi tái lại.
- Không có dịch ở bất kỳ lớp nào. Điều này gợi ý tân mạch nếu có thì không hoạt động hoặc ít rò rỉ. Không nên chắc chắn rằng hàng rào máu võng mạc trong bị tổn thương, vì thiếu dịch không chứng minh điều đó.
- Phản xạ ILM và mạch hội tụ hai mắt gợi ý một thành phần co kéo của võng mạc. Nhưng các dấu này chưa được xác nhận bằng ảnh chuẩn, và bệnh mạch phát triển (FEVR, ROP, IP) sau khi đối chiếu tài liệu đều không khớp tốt với bộ dữ kiện này, nên không nên coi chúng là hướng chính.
6. Chẩn đoán phân biệt
| Giả thuyết | Ủng hộ | Chống hoặc chưa phù hợp | Mức ưu tiên tạm thời |
|---|---|---|---|
| Bệnh Best (BEST1) kèm CNV (giả thuyết của người hội chẩn) | Bệnh hai mắt, trẻ em, CNV hay gặp và thường xuất huyết ít dịch ở Best; MT có khối tròn dưới võng mạc ngay tâm hố có thể là giai đoạn ổ vàng trứng sớm | Chưa có FAF hay EOG; chưa thấy ổ vàng trứng điển hình; không giải thích phản xạ ILM và mạch hội tụ | Cao |
| FEVR | Bệnh hai mắt không đối xứng, trẻ em; thể nhẹ (giai đoạn 1 đến 2) chiếm đa số, có thể chỉ có bất thường hoàng điểm trên OCT-A, và tiền sử gia đình âm tính không loại trừ | Không có dải kéo hay kéo gai thị; mạch hội tụ vào hoàng điểm, không phải kéo ra thái dương như FEVR; tổn thương dưới võng mạc đơn độc kèm xuất huyết và xơ hóa ở hố mà không có bất thường chu biên đã biết là không điển hình. Chẩn đoán đòi hỏi vô mạch chu biên, mà chưa có ảnh chu biên | Trung bình thấp, chỉ FA chu biên mới xác định hoặc loại |
| Di chứng ROP | Có thể có kéo mạch, mạch ngoằn ngoèo, thay đổi hố trung tâm | Phải có tiền sử sinh non; tổn thương dưới võng mạc (xuất huyết, xơ hóa hoặc CNV) không phải di chứng điển hình của ROP, vốn là bệnh mạch võng mạc trong | Thấp |
| Incontinentia pigmenti | Nữ, bệnh mạch võng mạc hai mắt không đối xứng | Da có tổn thương từ sơ sinh ở khoảng 90% bệnh nhân; bệnh võng mạc thường được phát hiện ở nhũ nhi; thay đổi sắc tố và bong võng mạc là các giai đoạn đã biết; không có tổn thương hoàng điểm dưới võng mạc xuất huyết điển hình | Thấp |
| MacTel type 2 | Hai mắt, mạch hội tụ trung tâm có thể gặp trong co rút ở MacTel; không dịch; tân mạch dưới võng mạc từ mạch võng mạc ở giai đoạn muộn | Tuổi 10 rất xa nhóm điển hình (40 đến 60); thiếu các dấu đặc trưng (hốc nang ngoài võng mạc, mất ellipsoid zone cạnh hố thái dương, mất trong suốt) | Thấp hơn |
| CNV thứ phát sau chấn thương (rách hắc mạc) | Tân mạch MP | Chưa có tiền sử chấn thương; không giải thích được MT | Thấp, cần hỏi bệnh |
| CNV thứ phát sau viêm (viêm hắc mạc đa ổ, Bartonella, Toxoplasma) | Có thể gây CNV ở trẻ | Không thấy ổ viêm hay sẹo sắc tố; chưa có ảnh chu biên | Thấp |
| Thoái hóa hoàng điểm di truyền khác (Stargardt) | Hai mắt, trẻ em | Không thấy chấm vàng đáy mắt, không có xuất huyết điển hình | Thấp |
7. Đề xuất
- Hoàn tất bộ hình ảnh còn thiếu ở mục 4, ưu tiên FA góc rộng, FAF và OCT qua tâm hố hai mắt.
- Hỏi lại các dữ kiện lâm sàng còn thiếu, trước hết là sinh non và chấn thương.
- Nếu FA hoặc OCT-A động xác nhận tân mạch hoạt động ở MP, cân nhắc anti-VEGF.
- Khám võng mạc cha mẹ, cân nhắc xét nghiệm gen theo kết quả FA và FAF.
8. Câu hỏi thảo luận
- Ai đã gặp tổn thương hai mắt không đối xứng ở bé gái 10 tuổi với bộ ba xuất huyết xơ hóa hoàng điểm, phản xạ ILM, mạch hội tụ: bạn nghĩ đến Best, FEVR hay một bệnh khác?
- Khối tròn dưới võng mạc ở MT có phù hợp giai đoạn đầu của Best không, hay cần FAF và EOG để xác nhận?
- Với tân mạch ở trẻ em không có dịch, có nên điều trị ngay hay theo dõi?
- Kinh nghiệm anti-VEGF ở bệnh nhân nhỏ tuổi: số mũi, đáp ứng, biến chứng?